Orol dengizining qurishi nafaqat mintaqaviy, balki global ekologik muammoga aylangan. 22-aprel kuni Ostonada bo‘lib o‘tgan Mintaqaviy ekologiya sammitida bu masala yana bir bor ko‘tarildi. Unda iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi, yer degradatsiyasi va cho‘llanishning kuchayishi muhokama qilindi.
O‘zbekiston sammitda muhim tashabbus bilan chiqdi: Green University huzuridagi Cho‘llanishga qarshi kurash va qurg‘oqchilikning oldini olish markaziga mintaqaviy maqom berish taklif qilindi. Bu markaz ilmiy salohiyatni birlashtirib, Orol tubidagi tuz-chang chiqindilarini monitoring qilish tizimini yaratishga xizmat qiladi.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, qurigan Orol tubidan har yili 150 million tonnagacha tuz, chang va qum havoga ko‘tariladi. Bu massalar 1000 km masofaga tarqalib, sho‘r yomg‘ir va qor ko‘rinishida tushib, aholi salomatligi va qishloq xo‘jaligiga zarar yetkazadi. Asosiy manbalar – 450 ming gektarlik yumshoq sho‘rxoklar.
So‘nggi ikki yilda Arundo donax (baland poyali qamish) o‘simligi muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilmoqda. Bu o‘simlik tuproq va grunt suvlarining sho‘rlanishiga chidamli. 2026-yil bahorida 115 ming gektar ihota o‘rmonlari barpo etildi, jami 2 million gektardan ortiq o‘rmonlashtirish amalga oshirildi.
O‘zbekiston 2030-yilga qadar qurigan tubning 80 foizini o‘simlik bilan qoplashni rejalashtirmoqda. 4 yillik saksovulning 1 gektari 1158,2 kg karbonat angidridni yutib, 835,4 kg kislorod ajratadi. Bu global isishni kamaytirishga xizmat qiladi.
Mutaxassislar 2040-yilga borib suv resurslari tanqisligi ikki baravarga oshishini prognoz qilmoqda. O‘rmonzorlar shamol kinetik energiyasini kamaytirib, bug‘lanishni 40 foizga pasaytiradi va havoning nisbiy namligini 30 foizga oshiradi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev “cho‘l iqtisodiyoti” konsepsiyasini ilgari surgan. Bu cho‘llarni ilmiy o‘zlashtirish va undan dividend olishni anglatadi. Qurigan tubda o‘rmonzorlar yaylov chorvachiligi, asalarichilik, dorivor o‘simliklar yetishtirish va ekoturizm uchun asos bo‘lishi kerak.
Biroq, qurigan tubda gaz qazib olish ishlari ekotizimga zarar yetkazmoqda. Og‘ir texnikalar g‘ildiraklari ostida nozik ekotizim yo‘q qilinmoqda. Shu sababli o‘rmonlashtirish ishlarini gaz sanoati bilan uyg‘unlashtirish zarur.
Akademik Zinoviy Novitskiy o‘z takliflarini bildirdi: qurigan tubning yagona monitoring tizimini yaratish, ekologik inqirozga qarshi millatlararo dastur ishlab chiqish, o‘rmonzorlarni inventarizatsiya qilish, mintaqaviy ko‘chat yetishtirish markazi tashkil etish, klaster yondashuv va ekoturizmni rivojlantirish.
Novitskiyning fikricha, o‘rmonzorlar Orol muammosini hal qilishning yagona real yo‘lidir. U 40 yildan ortiq vaqt davomida qurigan tubda ilmiy ishlar olib borgan va takliflari eshitilishiga umid qilmoqda.
Source: www.gazeta.uz