O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirish va investitsion jozibadorlikni oshirish uchun ishbilarmonlik muhitini yaxshilash bo‘yicha muhim islohotlarni amalga oshirmoqda. Biroq, so‘nggi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari va raqamlashtirish kabi an’anaviy chora-tadbirlar endi yetarli emas. Asosiy muammo me’yoriy-huquqiy muhitning o‘zida yotadi: u hali ham eski talablar saqlanib qolgan, yangilari esa tez-tez paydo bo‘ladigan katta hajmdagi qonunosti hujjatlar kaskadi tufayli bashorat qilinishi qiyin, murakkab va boshqarish qiyin holatda.
Ma’lumotlarga ko‘ra, 2014-yilda 346 ta me’yoriy-huquqiy hujjat qabul qilingan bo‘lsa, 2025-yilga kelib bu ko‘rsatkich 1274 taga yetgan, ya’ni deyarli 3,7 baravar o‘sgan. Shu jumladan, 1180 tasi (93%) qonunosti hujjatlari hisobiga to‘g‘ri keladi. 2026-yil mart oyiga kelib, amaldagi hujjatlar majmui 15 232 tani tashkil etgan. Bu o‘sish nafaqat miqdoran, balki funksional jihatdan ham murakkablashgan, bu esa biznes uchun “yuridik soliq” deb ataladigan qo‘shimcha yuklama va noaniqlikni keltirib chiqarmoqda.
Hozirgi tizimda jamoatchilik muhokamasi portali, tartibga solish ta’sirini baholash (TSTB), idoraviy hujjatlarni ro‘yxatdan o‘tkazish, E-qaror va majburiy talablar reyestri kabi vositalar mavjud. Biroq, ular tarqoq holda ishlaydi va me’yoriy-huquqiy majmuani bir tekis qamrab olmaydi. Bu esa eskirgan me’yorlardan tozalash, sifat nazorati va yangi talablar o‘sishini cheklash bo‘yicha to‘liq siklni shakllantirmaydi. Natijada, tizim o‘zini eski normalardan tozalashdan ko‘ra yangilarini ishlab chiqarishda samaraliroq.
Islohotlar qonunosti hujjatlarni tubdan qisqartirishni, shuningdek, mavjud mexanizmlarni kuchaytirishni talab qiladi. Bundan tashqari, tizim kengayishining oldini oluvchi mexanizmlarni joriy etish kerak, masalan, yangi talablar ishlab chiqish tizimning o‘zi uchun qimmatroq bo‘lishi uchun. Bu orqali investorlar, sudlar va davlat apparati uchun barqarorlik oshirilishi mumkin.
Muammolardan biri normalar iyerarxiyasidagi ziddiyatlardir: turli idoralar bir-birini takrorlaydigan yoki bir-biriga zid hujjatlar chiqarishi mumkin. Bu qonun ustuvorligini zaiflashtiradi va sud himoyasini murakkablashtiradi. 2017-yilda iqtisodiy sudlar tomonidan 347,4 ming ish ko‘rib chiqilgan bo‘lsa, 2025-yilga kelib bu ko‘rsatkich 690,8 mingtaga yetdi (2 barobar o‘sish), bu huquqiy noaniqlikning oshayotganidan darak beradi.
Tizimni isloh qilishda xorijiy tajribalardan, masalan, Avstraliya, Buyuk Britaniya, Kanada, AQSh va Rossiyaning “tartibga soluvchi gilotina”, “one in, two out” qoidasi va tartibga soluvchi budjet kabi usullaridan foydalanish mumkin. O‘zbekiston uchun muhim vazifa – yagona sifat nazorati markazini yaratish, hisob-kitoblarni mustaqil tekshirish va istisnolar ro‘yxatini aniq belgilash orqali tartibga solish tizimini ixcham, bashoratli va boshqariluvchan qilishdir.
Source: www.gazeta.uz