Bag‘dod – Iroq parlament saylovlaridan besh oydan ortiq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, eng yirik parlament guruhi – Shia partiyalarining Muvofiqlashtiruvchi Doirasi hali ham ichki hokimiyat kurashi tufayli bosh vazir nomzodini tanlay olmadi. Amaldagi Bosh vazir Muhammad Shia as-Sudani ikkinchi muddatga intilmoqda, biroq sobiq bosh vazir Nuri al-Maliki boshchiligidagi blok tomonidan qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Maliki – Eron tarafdori bo‘lgan qutblashtiruvchi shaxs, uning nomzodligi AQSh tomonidan qat’iy qarshilik ko‘rsatilmoqda.
Muvofiqlashtiruvchi Doira – parlamentdagi 329 o‘rindan taxminan 185 tasini nazorat qiladi – Iroq konstitutsiyasiga ko‘ra, 26 aprelgacha bosh vazir nomzodini ko‘rsatishi kerak. Bu jarayon mamlakatning AQSh va uning sharqiy qo‘shnisi Eron o‘rtasidagi munosabatlarni muvozanatlash vazifasi bilan murakkablashmoqda. Bag‘dod qiyin diplomatik vaziyatda, chunki AQSh-Isroilning Eron urushi Iroqqa ham tarqalgan, Eron tarafdori qurolli guruhlar Tehranga hamdardlik bildirish maqsadida AQSh aktivlariga hujumlar amalga oshirgan.
Iroq siyosatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan Eron ham siyosiy inqirozga aralashgan. Eron, 2003-yilda AQSh boshchiligidagi harbiy bosqindan so‘ng Saddam Husayn rejimi ag‘darilgandan keyin shia partiyalarini tarbiyalagan. Hafta oxirida Islom Inqilobiy Gvardiyasining (IRGC) tashqi bo‘limi – Quds kuchlari rahbari Ismoil Qo‘niy Bag‘dodga tashrif buyurdi, maqsad rahbariyat qulog‘ini hal qilish, deb manbalar xabar beradi. Uning kutilmagan tashrifi, ko‘rinishiga ko‘ra, vazifasini bajaruvchi bosh vazir as-Sudani iltimosiga binoan bo‘lib, Shia Muvofiqlashtiruvchi Doirasini Malikiga yaqin bo‘lgan Bassem al-Badrini bosh vazir etib nomzod qilib ko‘rsatmaslikka ishontirish uchun amalga oshirilgan.
Qo‘niy Abu Fodak al-Muhammadaviy (PMF bosh shtab boshlig‘i), al-Maliki, as-Sudani va bir qancha boshqa Doira rahbarlari bilan uchrashdi. Alohida manba al-Muhammadaviy Doira ichida as-Sudaniyning ikkinchi muddatga intilishiga to‘sqinlik qilish harakatlarini olib borayotganini aytdi. Vashingtondagi tadqiqotchi Akeel Abbosning so‘zlariga ko‘ra, “Eronliklar katta mavjudiyat muammosi – AQSh-Isroil urushi – bilan yuzlashgan va Iroq bosh vaziri masalasini hal qilishga qiziqmaydi. Ular zaif bosh vazir orqali o‘z istaklariga erishishni xohlaydi”.
Siyosiy rahbarlar bosh vazirni tanlashda kelishmovchiliklarga duch kelmoqda. Doiraning umumiy kotibiyati dushanba kuni Shia blokining asosiy a’zosi – Milliy Davlat Kuchlari Ittifoqi rahbari Ammar al-Hakimning qarorgohida yig‘ilish chaqirdi, yagona kun tartibi – bosh vazir nomzodini tanlash. Doira ichidagi manbaga ko‘ra, bu masala bo‘yicha so‘nggi uch yig‘ilish rahbarlar nom bo‘yicha kelisha olmagani uchun qoldirilgan. Doira rahobarlari katta Shia bloki bilan raqobatlasha olmaydigan bosh vazirni izlamoqda. As-Sudaniy va al-Malikidan farqli o‘laroq, ular o‘z siyosiy partiyalariga ega, al-Badri esa afzal variant sifatida paydo bo‘lmoqda.
AQSh elchixonasining rasmiysi aytishicha, ular al-Malikidan boshqa hech qanday nomzodni afzal ko‘rmaydi, faqat unga qarshi chiqadi. AQSh ma’muriyati al-Malikini Eronning bevosita ta’sir tarmog‘ining bir qismi deb biladi va uning qaytishi Iroqdagi Eron ta’sirini zaiflashtirish bo‘yicha amerikalik sa’y-harakatlarni zaiflashtirishidan qo‘rqadi. Biroq, AQShning al-Badriga nisbatan pozitsiyasi noaniq. Doira ichidagi ko‘plab manbalar aytishicha, ular uning nomzodligi haqida hech qanday amerikalik xabarlarni olmagan, garchi al-Badri al-Malikining Dava partiyasining a’zosi bo‘lsa ham.
Iqtisodiy bosimlar ortib bormoqda. 1 yanvardan kuchga kirgan yangi bojxona tariflari, ba’zi tovarlar uchun 30 foizgacha bo‘lgan stavkalar bilan import narxlarini keskin oshirdi – elektr jihozlari va mebellardan tortib transport vositalarigacha. Mobil telefon zaryadlash kartalariga qayta joriy etilgan 20 foizlik savdo solig‘i yukni yanada oshirdi. Fevral oyida savdogarlar butun mamlakat bo‘ylab ish tashlashga chiqdi, Bag‘dod, Basra, Mosul va Kirkukdagi yirik savdo tumanlarini yopdi. Do‘kon egasi “bojxona to‘lovlari fuqarolarni o‘ldiradi” deb yozilgan bannerlar osdi.
Muvofiqlashtiruvchi Doira tomonidan qabul qilingan suverenitet diskursi, hukumat tuzishga Eron va amerikalik ta’siriga nisbatan bilvosita qabul qilish – va ba’zan bevosita so‘rovlar – bilan uchrashganda ma’nosini yo‘qotadi, deb aytdi muxolifatdagi Milliy Chiziq harakati partiyasining bosh kotibi Aziz ar-Rubaye. “Muammo xalqaro manfaatlarning mavjudligi emas, bu inkor etib bo‘lmaydigan haqiqat. Muammo ichki aktyorlarning bu manfaatlarni o‘z asbobiga aylanmasdan boshqaradigan mustaqil milliy formulani ishlab chiqara olmasligidadir”, dedi u Al Jazeeraga.
Source: www.aljazeera.com