Bugun, 9 aprel kuni, O‘zbekiston Amir Temurning 690 yilligini nishonlamoqda. Uning hayoti va faoliyati haqida Podrobno.uz sayti ma’lumot berdi. Amir Temur 1336-yilda hozirgi Shahrisabz yaqinida tug‘ilgan. Uning otasi Muhammad Tarag‘ay Movarounnahrning nufuzli oilalaridan biri edi. Temurning ta’lim darajasi haqida manbalar turlicha: ba’zilar u savodsiz bo‘lganini, boshqalari esa u nafaqat jangchi, balki yozuvga qodir inson bo‘lganini ta’kidlaydi. Biroq, u ajoyib xotira, tahliliy fikrlash va tez qaror qabul qilish qobiliyatiga ega edi. U turkiy va fors tillarini, ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, mo‘g‘ul va arab tillarini ham bilgan, Qur’onni esa yod olgan.
Amir Temur 1370-yilda Balxda hukmdor deb e’lon qilingan. U Chingizxon avlodidan bo‘lmaganligi sababli amir unvonini olgan, lekin Movarounnahrning yagona hukmdoriga aylangan. Uning armiyasi yuqori tashkilot va intizom bilan ajralib turgan, o‘nlik tizimga asoslangan va maosh oluvchi professional jangchilardan iborat edi. Temur o‘z davrining eng tezkor pochta tizimini yaratgan, choparlari xabarlarni tez yetkazish uchun har qanday otni tortib olish huquqiga ega edi. Bu unga imperiyaning chekkalaridagi qo‘zg‘olonlar haqida kunlar ichida xabar berish imkonini bergan.
Jang maydonida Temur tezlik, hiyla va aniq hisob-kitobga tayangan. Masalan, Qarshi qal’asini egallash uchun u Xurosonga qarama-qarshi yo‘nalishda yurish qilgan, dushmanni ishonchga solgan va keyin kichik otryad bilan yashirincha yaqinlashib qal’ani egallagan. Anqara jangida (1402) u Usmonli sultoni Boyazidni suv manbalarini nazorat qilish orqali mag‘lub etgan. Dehli jangida (1398) esa u jang fililariga qarshi tuya orqasida olovli ‘hayvonli mash’allar’dan foydalangan, bu esa uning otliqlarini katta yo‘qotishlardan saqlagan.
Amir Temur nafaqat qobiliyatli sarkarda, balki pragmatik davlat arbobi ham edi. Uning ‘Temur tuzuklari’ siyosiy vasiyatnoma va davlat boshqaruv qoidalari to‘plami bo‘lib, unda u: “Davlat ishlarining to‘qqizdan o‘n qismi hisob-kitob, aql va maslahat bilan, faqat o‘ndan biri qilich bilan hal qilinadi”, deb ta’kidlagan. U adolatni qo‘llash, savdo-sotiqni qo‘llab-quvvatlash (Buyuk Ipak yo‘li uning davrida gullagan) va mansabdorlarning shaxsiy xizmatlari asosida martaba oshirishni rag‘batlantirgan.
Temur korrupsiyaga qarshi kurashda qat’iy choralar ko‘rgan. Masalan, 1404-yilda Samarqandning bosh amaldori o‘z mavqeini suiiste’mol qilgani uchun Koni maydonida ommaviy osilgan, garchi zodagonlar uni 400 000 kumush tanga evaziga sotib olishga urinishgan. U, shuningdek, narxlarni sun’iy ravishda oshirgan go‘sht sotuvchilarni osishni buyurgan va savdogarlarning ortiqcha pulini tortib olgan. Uning tamoyili shunday edi: qonun hamma uchun, mavqeidan qat’iy nazar, amal qiladi.
Temurning imperiyasi zamonaviy O‘zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston, Afg‘oniston, Eron, Iroq, shuningdek, Kavkaz, shimoliy Hindiston va Pokistonning bir qismlarini o‘z ichiga olgan. U Buyuk Ipak yo‘lini qayta tiklash va himoya qilishga katta e’tibor bergan, yangi yo‘llar, ko‘priklar va karavonsaroylar qurgan. U Yevropa hukmdorlari (Fransiya, Ispaniya, Angliya) bilan faol yozishmalar olib borgan, ularni Usmonli sultoni Boyazidga qarshi ittifoqchilar sifatida ko‘rgan. Uning Anqaradagi g‘alabasi Yevropada minnatdorchilik bilan kutib olingan, ba’zi monarxlar uni ‘xristianlikni ozod qiluvchi’ deb atashgan. Temur 1405-yilda vafot etgan, lekin uning merosi Markaziy Osiyo tarixida chuqur iz qoldirgan.
Source: podrobno.uz