O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevga taqdim etilgan soliq sohasini takomillashtirish loyihasiga ko‘ra, 2026-yilga kelib P2P tranzaksiyalarini monitoring qilish, tovarlarni markirovkalash va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish hisobiga qo‘shimcha 30 trillion so‘m budjet tushumi olish maqsad qilingan. Rasmiylar 2030-yilga kelib soliq tushumlarini 491,5 trillion so‘mgacha oshirishni va yashirin iqtisodiyot ulushini 28% dan 19,6% gacha kamaytirishni rejalashtirmoqda. Prezident matbuot xizmati ma’lumotlariga ko‘ra, daromadlar o‘sishining asosiy manbai yashirin iqtisodiyotning kamayishi bo‘lib qolmoqda, bu yil esa raqamli tahlil, sun’iy intellekt va aqlli boshqaruv tizimlari orqali qo‘shimcha daromad yaratishga e’tibor qaratilgan.
Ushbu maqsadga erishish uchun P2P tranzaksiyalar (kartadan-kartaga) monitoringini keng qo‘llash, tovarlarni markirovkalash, raqamli nazoratni kuchaytirish, ro‘yxatdan o‘tmagan yuk tashishlarni avtomatik aniqlash, norasmiy bandlikni qonuniylashtirish va savdo, xizmat ko‘rsatish, sanoat, qurilish kabi sohalarda boshqa mexanizmlarni joriy etish rejalashtirilgan. Bozorlar va savdo markazlariga alohida e’tibor qaratilmoqda, chunki bu yerda raqamlashtirish va nazorat yetarli emas. Hozirda bunday obyektlarda 72 mingdan ortiq chakana sotuvchilar faoliyat yuritmoqda, biroq ularning 38 mingdan ortig‘i oyiga 1 million so‘mdan kam aylanma mablag‘ni e’lon qiladi, 40 mingdan ortig‘i kuniga atigi 2-3 ta chek beradi va 12 mingta chakana savdo shoxobchasi ijara shartnomalarini ro‘yxatdan o‘tkazmagan. Natijada, 37 ming tadbirkor oyiga 500 ming so‘mdan kam soliq to‘laydi.
Shu munosabat bilan Prezident bozorlar va savdo markazlarini to‘liq raqamlashtirish, shuningdek, nazorat mexanizmlari, soliq organlari va raqamli kuzatuvni integratsiya qilish zarurligini ta’kidladi. O‘zbekiston naqd pulsiz to‘lovlar va raqamli nazoratni kengaytirish orqali soyali iqtisodiyotga qarshi kurashni kuchaytirmoqda. Ko‘chmas mulk va transport operatsiyalari uchun eskrou hisobvaraqlari 2026-yil 1-apreldan boshlab joriy etiladi. Ushbu sanadan boshlab alkogol, tamaki mahsulotlari, 25 million so‘mdan ortiq xaridlar va yonilg‘i quyish shoxobchalari kabi ayrim tovarlar va xizmatlar uchun naqd pulga to‘lov mavjud bo‘lmaydi, kassalarda naqd pul tugmasi o‘chirib qo‘yiladi. Ba’zi do‘konlar cheklovlarni muddatidan oldin joriy etishdi, bu esa huquqiy savollar tug‘diradi.
Raqamli markalash tizimining keyingi bosqichi bir vaqtning o‘zida ishga tushirilmoqda, ammo suv va ichimliklar ishlab chiqaruvchilari agregatsiya bosqichini 1-apreldan keyinga qoldirishni so‘radi, chunki sanoat texnik jihatdan tayyor emas va uni joriy etish ishlab chiqarishning to‘xtatilishiga olib kelishi mumkin. Bosh vazir o‘rinbosari Soliq kodeksiga bu muammoni zudlik bilan hal qilishni buyurdi, biroq tizim ishga tushirildi va tushunmovchiliklar allaqachon paydo bo‘ldi. Vaziyat raqamli markalash talablarini buzganlik uchun jarimalarni hisoblash mexanizmi bilan murakkablashadi, chunki amaldagi tartibga ko‘ra, jarimalar kompaniyaning aylanmasiga bog‘liq va 20% ga yetishi mumkin, bu esa Biznes Ombudsmani idorasi ta’kidlaganidek, bitta sotuvchining xatosi tufayli “100% bankrotlikni anglatadi”.
Markaziy bank oldinroq pul o‘tkazmalariga qo‘yiladigan talablarni kuchaytirishni taklif qilgandi, banklar jo‘natuvchi va oluvchi to‘g‘risidagi to‘liq ma’lumotlarni to‘plashi shart bo‘lgan operatsiyalar chegarasini BHMning 30 baravaridan 25 baravarigacha—10,3 million so‘mgacha pasaytirish rejalashtirilmoqda. Yangi qoidalar qo‘shimcha ma’lumotlarni, jumladan, manzil va tug‘ilgan sanani to‘plashni nazarda tutadi, bu esa moliyaviy shaffoflikni oshirishga qaratilgan bo‘lsa-da, amalga oshirishda qiyinchiliklar kutilmoqda.
Source: www.gazeta.uz