Demokratsiya tizimlari iqlim inqirozi tufayli tobora kuchayib borayotgan tahdid ostida qolmoqda. Xalqaro Demokratsiya va Saylov Yordami Instituti (International IDEA) tomonidan olib borilgan yangi tahlil shuni koʻrsatadiki, saylovlar nafaqat siyosiy kuchlar, balki suv toshqinlari, oʻrmon yongʻinlari va ekstremal ob-havo sharoitlari tomonidan ham shakllantirilmoqda. Soʻnggi 20 yil ichida 52 mamlakatda boʻlib oʻtgan kamida 94 ta saylov va referendum iqlim bilan bogʻliq taʼsirlar tufayli buzilgan.
Xavflar kuchaygan sari, ayniqsa Afrika va Osiyodagi zaif demokratik tizimlarga bosim kutilmoqda. 2024-yilda Braziliya, Bosniya va Gertsegovina, Senegal kabi 18 mamlakatda 23 ta saylov infratuzilmani vayron qilish, saylovchilarni koʻchirish yoki saylov jarayonlarini oxirgi daqiqada oʻzgartirish orqali buzilgan. Masalan, Senegalning 2024-yil noyabridagi parlament saylovida suv toshqini sodir boʻlib, oʻt oʻchiruvchilar saylov kuzatuvchilarini saylov uchastkalariga olib borishda yordam berishga majbur boʻlgan.
Issiqlik toʻlqinlari yana bir takrorlanuvchi muammo boʻlib, 2022-yildan beri kamida 10 ta saylov juda issiq ob-havo taʼsirida oʻtkazilgan. Filippinda oʻtgan yilgi umumiy saylovda baʼzi ovoz sanash mashinalari saylov kuni haddan tashqari isib ketgan va ilgari qabul qilingan byulletenlarni chiqarib yuborgan. Dunyoning megashaharlarida, aholisi 10 milliondan ortiq boʻlgan shaharlarda, issiqlik alohida tahdid hisoblanadi; Nigeriyaning Lagos shahrida hozirda yiliga 89 kun mahalliy harorat iqlim oʻzgarishidan oldingi darajadan sezilarli darajada yuqori.
Hisobot, ekstremal iqlim hodisalarining taʼsirini yumshatish uchun saylov tashkilotchilari meteorologiya mutaxassislari, atrof-muhitni muhofaza qilish organlari, falokatlarni bartaraf etish va gumanitar agentliklar bilan yaqin hamkorlik qilishni targʻib qiladi. Misol uchun, Peruda saylov xodimlari ovoz berish kunidagi buzilishlarga javob berish uchun falokat xavfini boshqarish boʻyicha trening olgan. Kelasi yili Kanadaning Alberta viloyati qonun chiqaruvchi organi anʼanaviy may oyidagi saylov sanasini oʻrmon yongʻinlari mavsumidan qochish uchun oktyabrgacha koʻchiradi.
Avstraliyaning Griffith universiteti hukumat professori Ferran Martínez i Coma shunday dedi: "Tabiiy xavflar koʻpaygan sari, trening va favqulodda rejalashtirish har qachongidan ham muhimroq boʻlib bormoqda. Tayyorgarlik saylovlarning halolligi va bardoshligi uchun kalitdir."
Source: www.theguardian.com